04 mei, 2014

Opinie

Leiden profileert zich als Stad van Ontdekkingen. En terecht, want zelfs voor Leidenaren valt er nog genoeg te ontdekken. Volg Auke-Florian Hiemstra op zijn zoektocht naar Leidse museumschatten en historische Leidenaren. Verhalen over (on)bekende kunststukken en de makers ervan.

Het is 4 mei. Heel Nederland staat stil bij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. De Dam zal volstromen. En wie daar niet is, zal daar toch zijn: aan de tv gekluisterd. Maar je kunt ook herdenken zonder trompetgeschal en damschreeuwer. Een stadswandeling langs de Leidse straatkunst van Ram Katzir plaatst Dodenherdenking in een ander perspectief.

Vijf koffers, verdwaald en verspreid door de stad

Ik ben op weg naar Schiphol en beleef een typisch station-momentje: “Laat uw bagage niet onbewaakt achter”, schalt over de perrons. Iedereen gaat nóg iets dichter bij zijn eigendommen staan. De Joodse kunstenaar Ram Koffertjes Leiden (3 van 5)Katzir maakte voor de stad Leiden juist vijf losse koffers. Bijna niet van echt te onderscheiden, ware het niet dat ze van steen en brons zijn. De vijf koffers hebben geen logische plek; ze staan niet thuis op zolder, en ook niet op de plaats van een mogelijke bestemming. Je komt ze toevallig tegen, verdwaald en verspreid door de stad. Schijnbaar achteloos neergezet.

Ze staan er verloren bij, de vijf koffers: nergens een eigenaar te bekennen. Met die focus op afwezigheid kun je het zien als een anti-monument. “Over de lege ruimte die is achtergelaten door de eigenaren van de koffers”, zegt kunstenaar Katzir er zelf over. Hij doelt op de 270 vermoorde Joodse stadsgenoten. In het boekje Bagage schrijft Dirk Kolff: “De koffers zijn geen gevonden voorwerp meer, zoekend naar hun eigenaar. Die kans is verkeken. Hun reis is ten einde.”

Klein, intiem, confronterend werk

Herdenken op de Dam is bombastisch en groot. Imponerend monument. De koning. Eén trompet. Veel mensen. Veel stilte. “Ik wilde geen kolossaal en overdonderend monument maken”, schrijft Ram Katzir. “Ik beoogde een klein en intiem werk dat de toeschouwer op een rustige persoonlijke manier confronteert.” Dat is gelukt. Laatst stond ik zelf naast een van de koffers, even voelde hij van mij. Een oorlog met zes miljoen doden is niet te bevatten. Eén verdwaalde koffer grijpt je aan. Want elk van de koffers staat voor een individu met een eigen karakter en een eigen verhaal. Eén verdwenen Leidenaar.

Leiden werd 'Judenrein' verklaard

Als je het bevrijdingsmonument bij Molen de Valk bekijkt, is er geen misverstand mogelijk over wat daar wordt herdacht. Zo niet bij het kunstwerk Bagage. Het vestigt niet de aandacht op zichzelf, maar laat je vragen stellen. De koffers staan op een willekeurige plek, zonder bepaalde namen of data. Het is een monument van alle tijden. “En dan gaat het al gauw niet meer over toen”, schrijft Dirk Kolff, “maar over vandaag en morgen en over ons.” Koffertjes Leiden (4 van 5)Want op allerlei manieren zijn we vatbaar voor ‘knap verpakte haat’, zoals Kolff het omschrijft. Wat dat betreft kan zoiets zomaar opnieuw gebeuren, zij het in een andere vorm, ook in onze tijd.

“De Nederlandse burgers, en dus ook de Leidse burgers waren erbij. Geschiedenis, die van toen, maar ook die van nu is geen autonoom proces, maar wordt gemaakt door mensen, door ons, elke dag weer”, schrijft Jetteke Bolten-Rempt in de bundel Bagage. Het verzet in Leiden kwam destijds te laat op gang, verklaart Hans Blom. “Toen in de bezettingstijd actief en passief verzet vaker begon voor te komen, waren er in het openbaar geen joden meer te vinden. Ze waren al afgevoerd en vermoord, of ondergedoken dan wel gevlucht.” Leiden werd ‘Judenrein’ verklaard.

Zwarte bladzijde uit de geschiedenis

Ik blader en blader, lees het boekje in één ruk uit. Soms stop ik even en kijk ik door het raam van de trein naar buiten. Op één bladzijde staan met kleine lettertjes alle namen van de vermoorde Joodse stadsgenoten. Ik word er stil van en staar weer in de verte. Het wordt donker, we rijden station Schiphol binnen. Plots ben ik me bewust van Koffertjes Leiden (5 van 5)alle koffers op het perron, en het raakt me. Al die mensen met hun koffer, op weg naar…

Een nét iets te hard omroepbericht onderbreekt mijn gedachten: “Denk aan uw bagage, en neem deze ook mee”, schettert het door de coupé. Ook de koffers van Katzir zijn niet alleen bedoeld om te herdenken, je moet er ook iets mee doen: ze met je meedragen. Het is belangrijk te bedenken wat de gevolgen zijn van wat we toen deden en níet deden. De ‘knap verpakte haat’ eerder herkennen om het nooit opnieuw zover te laten komen.

Want zoals mededelingen in de trein steevast worden herhaald, moeten we dat met deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis zien te voorkomen.

Nieuwsbrief

Ontvang wekelijks de beste artikelen