28 juli, 2014

Opinie

Leiden profileert zich als Stad van Ontdekkingen. En terecht, want zelfs voor Leidenaren valt er nog genoeg te ontdekken. Volg Auke-Florian Hiemstra op zijn zoektocht naar Leidse museumschatten en historische Leidenaren. Verhalen over (on)bekende kunststukken en de makers ervan.

De Hortus botanicus is dé plek om in de Leidse zomer in het gras te zonnen. Dat er naast ontspanning ook veel te leren valt toont de tuin als ‘levend museum’ met haar zomertentoonstelling ‘Planten uit de oertijd’. Maar onbewust lopen mensen langs dé botanische vondst van de eeuw, de Wollemia, die zoveel meer is dan de vergeten kerstboom die hij lijkt te zijn. Het bordje erbij vermeldt alleen dat deze ontdekt is in 1994, meer niet. Wollemia Leiden.nu-6Via een QR-code is net wat meer te lezen, maar dat dat de moeite waard is, moet je maar net weten. En dat is zonde, want achter deze ontdekking gaat een heel verhaal schuil.

De Wollemia bomen zijn ontdekt in Australië. In het wild zijn er slechts 40 volwassen exemplaren van bekend. Deze bevinden zich op een strikt geheime locatie in Australië. En dat in het mysterieuze Wollemia National Park (een gebied zo groot als Gelderland) slechts 100 kilometer van Sydney. De Wollemia bomen worden alleen door wetenschappers bezocht, die per helikopter, geblinddoekt naar de locatie worden gevlogen. Eenmaal aangekomen moeten zij heel voorzichtig zijn: op beschadiging van de bomen staat een boete van 220.000 dollar of 2 jaar gevangenisstraf.

It’s like finding a small dinosaur

Het Wollemia National Park kent 500 canyons (diepe kloven). 100 hiervan zijn nog nooit door een blank persoon bezocht en een deel van de canyons is zo ondoordringbaar dat er waarschijnlijk nog nooit een persoon is geweest. Parkwachter Noble heeft 375 van de 500 canyons bezocht en mocht ruim 200 keer doen wat iedereen wel eens zou willen: voor een nieuw ontdekte plek een naam bedenken.

Wollemia Leiden.nu-4Op één van zijn bezoeken aan de canyons ontdekte hij de Wollemia bomen, die anders zijn dan alles wat hij daarvoor had gezien. Hierover schrijft hij later dat ze eruit zien alsof “an alien has landed from the sky”. De vondst van de Wollemia was dé botanische vondst van de eeuw. Volgens de geschiedenis bestonden de bomen al 90 miljoen jaar niet meer, maar nu zagen ze er nog precies zo uit als in de prehistorie. Carrick Chambers, directeur van de botanische tuinen in Sydney uitte zijn verbazing met het beroemde citaat: “It’s like finding a small dinosaur still alive on earth”.

Ontdek de overlevers

“Veel plantensoorten in de Hortus zijn vroeg in de evolutie ontstaan en hebben miljoenen jaren met succes doorstaan. De tentoonstelling ‘Planten uit de oertijd’ laat u deze overlevers ontdekken.” Dit zegt de flyer van de Hortus over de zomertentoonstelling. De nadruk ligt op varens, die je nu niet alleen in de tuin ziet, maar ook veel in een kas met daarbij fossiele vormen. De gigantische Leidse Ginkgo-boom staat centraal in de tuin en zul je niet ongezien kunnen passeren. Van de drie Wollemia’s in de kas moet je maar nét weten dat ze er staan: links van de deur naar buiten in de kas waar je binnenkomt!

Waarom de Leidse bomen zonder hek kunnen? “We willen geen poppenkast.”

In andere botanische tuinen, zoals Londen of Amsterdam, vallen de Wollemia’s meer op. Om de meeste Wollemia’s staat namelijk een groot metalen hek. Dit hek is niet om u te beschermen, maar de boom. De Wollemia is in het wild op het randje van uitsterven. Dit maakte de boom zeer interessant voor verzamelaars. Al snel na de ontdekking ging het gerucht dat verwoede hobbyisten de locatie van de bomen hadden ontdekt en een plundertocht voorbereidden. Bij nieuw ontdekte orchideeën wordt inmiddels de vindplaats niet meer vermeld. De verzamelgekte is zo groot dat het gebied anders wordt omgespit en de soort in slechts enkele weken in het wild uitsterft.

Beschermen tegen verzamelaars en natuurrampen

Bij de Wollemia bomen is dit gelukkig niet gebeurd. Wel hebben wetenschappers maatregelen genomen om de populatie te beschermen, niet alleen tegen verwoede verzamelaars, maar ook tegen natuurrampen zoals bosbranden. Omdat alle bomen op één plek in Australië bij elkaar staan kan één bosbrand het einde van de Wollemia Leiden.nu-3populatie en dus van de soort betekenen. En grote bosbranden zijn er vaak, branden in het Wollemia National Park halen soms zelfs het NOS-journaal. Hier komt nog eens bij dat alle Wollemia bomen genetisch identiek zijn. Dit maakt ze extra vatbaar voor ziekten.

Wetenschappers wisten de bomen te stekken, kweekten enorme aantallen en verspreidden deze over Botanische tuinen over de hele wereld. Zo’n grote reddingsactie werd vaker ingezet, bijvoorbeeld met de watercipres die nog maar in één vallei in China voorkomt. De palmvaren Encephalartos woodii is inmiddels helaas uitgestorven in het wild, maar nog in vele botanische tuinen te vinden, vertelt Reinout Havinga van de Nederlandse Vereniging van Botanische Tuinen. De botanische tuin is op deze manier “een verzekering tegen volledig uitsterven”.

De boom is inmiddels ook te koop

Ooit waren er van nature hele wouden Wollemia bomen. Maar met de oprukkende droogte verdween de Wollemia boom langzaam uit het Australische landschap. Op zoek naar zijn eigen klimaat trok hij zich terug in de diepe canyons, waaruit hij niet meer kon ontsnappen. Ons natte koude kikkerland bood hulp: zo zijn er drie van deze bomen in onze Hortus te zien. Twee gekweekte Wollemia’s van de eerste reddingsgroep belandden in Leiden. De derde boom was een schenking van een particulier, hier en daar is de boom namelijk al te koop. Tijdens een studiereis kocht ik in Londen ook een stekje. Zo kunnen de Wollemia’s op hun geheime locatie in Australië ongestoord doorgroeien en is hij toch voor iedereen te ontdekken.

Waarom de Leidse bomen zonder hek kunnen? “We willen geen poppenkast”, zegt een medewerker. “We hebben ook allerlei planten waarvan het écht het laatste exemplaar ter wereld is en die staan wel achter slot en grendel.” De Wollemia lijkt net op tijd te zijn gered! Ook zijn grootte helpt: één van de Wollemia’s in Leiden is waarschijnlijk de grootste in Europa, die neem je niet zomaar mee. Als ik het stekje op mijn venterbank goed water blijf geven, heeft deze nog tijden te gaan en is elke blik naar het raam niet alleen een blik naar buiten, maar ook een blik terug in de tijd.

Vorige artikel

Nieuwsbrief

Ontvang wekelijks de beste artikelen