Waarom Van Goghs moeder naar Leiden moet

26 maart, 2014

Opinie

Leiden profileert zich als Stad van Ontdekkingen. En terecht, want zelfs voor Leidenaren valt er nog genoeg te ontdekken. Volg Auke-Florian Hiemstra op zijn zoektocht naar Leidse museumschatten en historische Leidenaren. Verhalen over (on)bekende kunststukken en de makers ervan.

Kent u Cornelia Willemsdr. van Zuytbrouck? Ze is een van de bekendste gezichten uit de schilderkunst. Dit allemaal door dé Leidse trots: haar zoon Rembrandt. Vele portretten maakte hij van z’n moeder en óók Jan Lievens en Gerrit Dou schilderden haar. Leiden kent nóg een ‘moeder van een bekende schilder’, al is zij veel minder bekend: Anna Cornelia Carbentus, moeder van Vincent van Gogh. Een interessant gegeven, aangezien in 2015 de 125ste sterfdag van Van Gogh groots wordt gevierd.

Waarom verhuist Anna naar Leiden?

De moeder van Vincent van Gogh bracht een aanzienlijk deel van haar leven door in Leiden. Anna werd geboren in Den Haag en kwam na haar huwelijk met predikant Theodorus van Gogh in Zundert terecht. In deze Brabantse plaats zag Vincent het levenslicht, nadat het eerste kind van Anna en Theodorus, eveneens een jongen, dood was geboren. Vader Theodorus sterft als Vincent 32 jaar oud is. Moeder Anna verhuist niet veel later naar Leiden.

Waarom Leiden? Waarschijnlijk op uitnodiging van haar dochter Anna Cornelia, jongere zus van Vincent. Zij was in 1878 met Joan Marius van Houten getrouwd, een kalkbrander uit Leiderdorp. Vincent vindt de verhuizing een goede keuze, zo blijkt uit een briefwisseling met zijn broer Theo. “Wat vind jij ervan dat moeder in Leiden gaat wonen? Ik denk dat ze een goede keuze heeft gemaakt, want ik kan me heel goed voorstellen dat ze naar haar kleinkinderen verlangt.” Op 9 december 1889 krijgt moeder in haar nieuwe optrekje, Herengracht 100, een brief van Vincent: “Ik hoop dat u nog veel goede dagen zult beleven in Leiden. En wees er zeker van dat ik vaak aan u denk”, schrijft Vincent, die op dat moment woonachtig is in Frankrijk.

Anna verliest vier zoons

In Leiden krijgt Anna heel wat voor haar kiezen. Naast het overlijden van haar eerstgeboren kind en haar man, maakt ze ook nog de dood van haar drie zoons mee. Vincent overlijdt op 29 juli 1890, op 37-jarige leeftijd in het Franse Auvers-sur-Oise. Amper een half jaar later overlijdt haar zoon Theo, kunsthandelaar in Parijs. In 1899 krijgt zij het bericht dat haar zoon Cornelis Vincent, die bij de Zuid-Afrikaanse spoorwegen werkt, omkwam tijdens de Boerenoorlog.

Volg het spoor van Anna in Leiden: van Herengracht, via Zoeterwoudsesingel naar Groenesteeg

Waar haar drie zoons naar het buitenland verhuizen blijven de drie dochters van Anna Carbentus wel in haar nabijheid. Elisabeth Huberta en Willemina Jacoba volgden hun moeder van Zundert naar Leiden, waar Anna Cornelia dus al woonde. Elisabeth Huberta trouwt in 1891 te Leiden met een oude weduwnaar. Willemina Jacoba blijft ongetrouwd. Zonder kinderen in huis wordt Herengracht 100 op zeker moment te groot voor moeder Anna. Ze verhuurt kamers aan allerlei mensen en verhuist zelfs naar haar geboorteplaats Den Haag. Op 9 mei 1905 keert ze terug naar Leiden. Waarom? Miste ze de grachten? De Leidse sfeer? We weten het niet. Ze neemt haar intrek in een woning aan de Zoeterwoudesingel 46B.

Moeder én inspiratiebron

Anna overlijdt op 29 april 1907. De overlijdensadvertentie maakt melding van een langdurig lijden. Doordat Napoleon het begraven in kerken had verboden, is haar laatste rustplaats op begraafplaats Groenesteeg. Dit is inmiddels een rijksmonument Grafen openbaar stadspark, bekend om zijn bijzondere bomen en planten. Op 2 mei wordt Anna begraven (nummer 754), en een kleine zerk is het enige dat bleef: “A.C. van Gogh-Carbentus Geb. 10 Sept. 1819 Overl. 29 April 1907”. Op de Groenesteeg stopt het verhaal niet. Anna was niet alleen moeder van Vincent, maar ook inspiratiebron: zonder haar was Vincent wellicht nooit gaan schilderen.

Eigenlijk is de jonge Vincent voorbestemd om net als zijn vader en grootvader dominee te worden. Dat vindt hij maar niets. Zijn moeder heeft dan al door dat Vincent een buitengewone interesse in de natuur heeft. Het is ook Anna die hem vertelt over kunst. Als amateur-kunstenaar maakt ze regelmatig aquarellen en tekeningen van planten en bloemen. En dat dit aanstekelijk werkt zie je aan Vincent’s eerste werk: directe kopieën van tekeningen van Anna, een boeket bloemen en distels.

Een Van Gogh voor een biertje

“Vincent besteedt de dag met schilderen en tekenen met voorbeeldige ijver”, valt te lezen in bewaard gebleven brieven van zijn moeder. En die ijver blijft, want in zijn tien jaar kunstenaarschap maakt Vincent 860 schilderijen en 1200 werken op papier. Grote boeketten bloemen, zijn paarse Irissen en zijn rozenboeket – bijna alle bloemen die hij schilderde, maakte hij voor z’n moeder.

Een deel van Vincents vroege werken wisselt op curieuze wijze van eigenaar. Na het overlijden van vader Theodorus besluit moeder Anna de kisten met werken van haar zoon niet mee te verhuizen naar Leiden, maar op te slaan in Zundert. Het gaat om enkele honderden schilderijen, aquarellen en tekeningen. Wanneer opslaghandelaar Schrauwen na jaren van het spul af wil, verkoopt hij de werken voor een schijntje aan Jan Couvreur. Maar ook deze handelaar kan er niks mee: gaf je hem een biertje, dan kreeg je een Van Gogh…

Anna terug in Leiden?

Net als Rembrandt vereeuwigt ook Vincent van Gogh zijn moeder op het linnen doek. In Frankrijk maakt hij een portret van haar gebaseerd op een oude zwart-witfoto, want het kleurloze portret kan hem niet bekoren. Tegen een Portretgroene achtergrond toont het doek een nette vrouw, aandachtig en trots voor zich uit kijkend. Vincent zelf is nog niet tevreden. Hij maakt een nieuw schilderij van zijn moeder die een wandeling maakt met zijn zus Willemina. Het vormt een kleurrijk geheel, hier is hij trots op, en hij hangt het werk op in z’n slaapkamer.

Misschien kan men Anna’s portret terughalen naar Leiden, de stad waar ze langs de grachten liep en uiteindelijk tussen de krokussen haar rustplaats vond. Anna terug in Leiden: iets voor Museum De Lakenhal?

Met dank aan het Van Gogh Museum, Amsterdam.

Nieuwsbrief

Ontvang wekelijks de beste artikelen