01 juli, 2014

Wetenschap & Kennis

Bij opgravingen in Oegstgeest is een zeer bijzondere schaal uit de zevende eeuw gevonden door Leidse archeologen. De vondst kan de kijk op het historische belang van de omgeving veranderen: “We hebben het hier over royalty, de allerhoogste elite.” Door: Rob van der Woude

DSCF4312De Leidse archeoloog Jasper de Bruin presenteerde dinsdag in het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) de vondst van zijn leven: een schaal. In de bagger van het terrein achter het BioScience park, waar al een paar jaar opgravingen worden gedaan door medewerkers en studenten van de Faculteit der Archeologie van de Universiteit Leiden, kwam de schaal naar boven. Op het eerste gezicht een verzameling verroeste scherven, maar na grondige restauratie blijkt het een vondst van wereldformaat. De schaal bestaat uit zilver en is versierd met bladgoud en halfedelstenen. Minutieus geschilderde jachtscènes, fabeldieren en monsters sieren verder de binnenkant. “De schaal is voor bijna 90 procent compleet”, glundert De Bruin.

“Zo heel af en toe wordt er een vondst gedaan die verrast”, licht Han Weber namens Provinciale Staten de vinding toe. De schaal is eigendom van de provincie, maar wordt in bruikleen gegeven aan het RMO. Toevalligerwijs past de schaal qua datering en onderwerp precies in de huidige tijdelijke tentoonstelling over de vroege Middeleeuwen. “Het moment kon niet beter. Nu kunnen 200.000 bezoekers per jaar de expositie en de schaal met eigen ogen zien”, zegt Annemarieke Willemsen, conservator van het museum.

Oegstgeester elite

Jasper de Bruin presenteert de schaal.

Jasper de Bruin presenteert de schaal.

De schaal is niet alleen spectaculair vanwege de glimmende edelmetalen en stenen, maar heft ook grote wetenschappelijke waarde. Dat heeft te maken met de vindplaats van het artefact. In de vroege Middeleeuwen lag Oegstgeest, samen met Leiden en Katwijk, aan de monding van de Rijn in de Noordzee. Het was het middelpunt van een uitgebreid internationaal handelsnetwerk. Dat betekende veel economische bedrijvigheid en ook vergaring van rijkdom in de regio, en de gevonden schaal is daarvoor symbolisch. De Bruin: “Vermoedelijk heeft hij een oostelijke afkomst, en zijn later gouden hengsels aan het origineel toegevoegd.” Geschat wordt dat het oudste deel van de schaal uit de Laat-Romeinse tijd stamt, en dat het via handelswegen in Oegstgeestse handen is gekomen. Sieraden en gespen met een soortgelijke versiering zijn eerder gevonden in koningsgraven in Engeland. “En dat”, zegt Willemsen, “zegt wel iets over de rijkdom van de mensen op deze plek.”

‘Verborgen Dorestad’

DSCF4318De handelsnederzetting aan de Rijnmonding die Oegstgeest destijds was, telde 500 tot 700 inwoners. Een bescheiden dorp, maar met internationale allure, zo wijst de nieuwe vondst uit. “Een schaal als deze wijst op een enorm internationaal handelsnetwerk dat zich tot wel achtduizend kilometer hiervandaan uitstrekte. U moet dat echt niet te bescheiden zien”, zegt Annemarieke Willemsen. In het verleden, aan het begin van de vorige eeuw zijn in Katwijk al eerder vondsten gedaan die wijzen op een erg rijk verleden: gouden gespen en zilveren onderdelen van drinkhoorns. Samen met deze vondsten zet de ‘schaal van Oegstgeest’, zoals het nieuwe artefact al genoemd is, de omgeving in een heel ander perspectief: “het is hét symbool van internationalisering en handel in de vroege Middeleeuwen.”

Offer?

DSCF4319“We hebben de schaal gevonden op een vreemde plek”, zegt De Bruin. Niet in een graf, of tussen de restanten van een huis, maar daar waar vroeger een riviertje liep, aan de rand van de nederzetting. De vindplaats, maar ook een gaatje in de bodem van het artefact, doen denken aan een offer. “Dat weet ik niet zeker,” zegt de archeoloog, “maar het heeft er absoluut iets van weg.” Waarom de mensen destijds zo’n kostbare schaal naar de bodem van een rivier hebben laten zinken, zal een mysterie blijven. Het zegt wel iets over de welvaart van de mensen, en het vermogen van de allerrijksten in vroegmiddeleeuws Oegstgeest.

RMO als moedermuseum

DSCF4321Han Weber: “De vondst van deze schaal is niet alleen van nationaal, maar zeker ook van internationaal belang.” Maar ook het lokale belang voor de stad Leiden en het Rijksmuseum van Oudheden moet niet worden onderschat. Nieuwe wetgeving op het gebied van erfgoed geeft het Leidse instituut aan het Rapenburg niet meer automatisch het recht op het beheer van bijzondere archeologische vondsten in Nederland. Wim Weijland, directeur van het RMO: “We moeten blijven nadenken over hoe we de collectie levend houden.” Het RMO is dan wettelijk niet meer vanzelfsprekend het ‘moedermuseum’ voor de Nederlandse archeologie, maar dankzij de ‘schaal van Oegstgeest’ zal het nog lange tijd het meest toonaangevende instituut op dit gebied zijn.

Nieuwsbrief

Ontvang wekelijks de beste artikelen